PRZYJMOWANIE LEKÓW W CZASIE CIĄŻY
Podatność płodu na uszkodzenie
Wrażliwość płodu na działanie leków przyjmowanych przez matkę zmienia
się zależnie od zaawansowania ciąży. Jest oczywiste, że nigdy nie będziemy
dysponować pełnymi danymi pochodzącymi z badań wśród ludzi, nie możnabowiem
przeprowadzić takich badań w warunkach kontrolowanych, jednak pewnych
informacji pomocniczych mogą dostarczyć badania na zwierzętach.
W okresie preimplantacyjnym i presomitowym, trwających u człowieka od
dnia 0 do 18 dnia po zapłodnieniu, środki farmakologiczne działają na
zasadzie "wszystko - albo - nic".
Dochodzi do zakończenia ciąży tj. poronienia lub trwa ona bez przeszkód.
W okresie późniejszym czyli organogenezy, między 19 a 80 dniem, dochodzi
do uszkodzenia tych tkanek lub narządów, które rozwijają się najszybciej.
Uwagi farmakologiczne odnoszące się do ciąży
1. Ciąża może zmieniać wchłanianie leków podawanych doustnie. Ciężarna
cierpiąca na niepowściągliwe wymioty usuwa lek z żołądka, natomiast
zwolniona perystaltyka jelit może nasilić ekspozycję i wchłanianie wskutek
wydłużenia czasu przechodzenia przez przewód pokarmowy.
2. Ciąża może modyfikować dystrybucję leków w następstwie zmian objętości
śród- i pozanaczyniowej.
3. Ciąża zmienia interakcje lek-receptor z powodu pojawienia się i wzrastania
nowych populacji receptorów lekowych w łożysku i w ciele płodu.
4. Ciąża niejednokrotnie zmienia usuwanie leku wskutek zwiększenia nerkowego
przepływu osocza, albo zwalnia proces usuwania leku w związku z jego
magazynowaniem w dodatkowej tkance tłuszczowej.
5. Na ogół ciąża nie wpływa na biotransformację leków, ich interakcje
ani farmakokinetykę.
Trzeba podkreślić, że tkanka łożyska zapewnia słabą ochronę płodu, mimo
że jest wyposażona w enzymy metabolizujące leki niemal w takim stopniu,
jak wątroba matki. Właściwie "bariera łożyskowa" nie istnieje, z wyjątkiem
przeszkody dla przenikania dużych cząsteczek białkowych. Płód nie dysponuje
w pełnym zakresie możliwością metabolizowania środków farmakologicznych,
których odtruwanie i usuwanie odbywa się tylko dzięki kontaktowi z krążeniem
matczynym. Odnosi się to szczególnie do okresu bezpośrednio przed terminem
porodu.
Pomimo, że w odniesieniu do niewielkiej liczby stosowanych dziś leków
(dopuszczonych do obrotu) znane jest ryzyko związane z ich toksycznym
działaniem na zarodek lub płód należy zrezygnować z każdej niepotrzebnej
interwencji farmakologicznej w czasie ciąży. Lekarz prowadzący ciążę
stanowi najważniejsze źródło informacji o lekach i tylko on powinien
decydować o ich ewentualnym stosowaniu.
Poniżej wyłącznie dla celów poglądowo-informacyjnych, przedstawiono
podział (zalecany lekarzom w USA (FDA) leków w kontekście ich stosowania
w ciąży.
FDA OPUBLIKOWAŁA PIĘĆ "KATEGORII ODNOSZĄCYCH SIĘ DO PODAWANIA LEKÓW
KOBIETOM CIĘŻARNYM".
Można je w skrócie przedstawić w sposób następujący:
A. Badania z grupą kontrolną nie wskazują na zagrożenie.
Oznacza to, ze odpowiednio wykonane i sprawdzone w grupie kontrolnej
badania przeprowadzone u ciężarnych kobiet nie ujawniły zagrożenia dla
płodu.
B. Brak dowodów, by lek stanowił zagrożenie dla płodu ludzkiego. Znaczy
to, iż w badaniach na zwierzętach stwierdzono zagrożenie, lecz nie znalazło
to potwierdzenia u ludzi, albo - jeśli nie przeprowadzono odpowiednich
badań wśród ludzi - wyniki badań doświadczalnych są negatywne.
C. Nie można wykluczyć ryzyka.
Nie wykonano badań u ludzi, a badania eksperymentalne wykazały zagrożenie
dla płodu, albo również nie zostały przeprowadzone. Potencjalne korzyści
zastosowania danego leku mogąjednak usprawiedliwiać podjęcie takiego
ryzyka.
D. Dowody istnienia zagrożenia.
Dane uzyskane w trakcie badań wdrożeniowych oraz raporty zbierane po
dopuszczeniu leku do obrotu, dowodzą zagrożenia dla płodu. Również w
takiej sytuacji potencjalne korzyści mogą przeważać nadpotencjalnym
ryzykiem.
Leki należące do kategorii A.
o chlorek, cytrynian i glukonian potasu
o preparaty tarczycy: lewotyroksyna, liotyronina, tyreoglobulina i wyciąg
tarczycy
o witaminy w dawkach nie przekraczających zalecanej dawki dziennej
Leki należące do kategorii B.
leki przeciwhistaminowe
o chlorfeniramina, cymetydyna, cyproheptadyna, dimenhydrynian, meklizyna,
ranitydyna
leki stosowane w zakażeniach
o przeciwgrzybicze: amtbterycyna B, klotrimazol, mikonazol, nystatyna
o cefalosporyny (sprawdzić dane dotyczące konkretnego leku)
o penicyliny (sprawdzić dane dotyczące konkretnego leku)
o inne antybiotyki: klindainycyna, erytromycyna, polimyksyna B, spektynomycyna
o leki przeciwgruźlicze: etambutol
o sulfonamidy: sulfasalazyna (B/D), sulfonamidy (B/D)
o leki przeciwrzęsistkowe: metronidazol
o leki przeciw zakażeniom pęcherza moczowego: nitrofurantoina
leki działające na układ wegetatywny
o parasympatykolityki (antycholinergiczne): glikopirolan
o sympatykomimetyki (adrenergiczne): rytodryna, terbutalina
o sympatykolityki: acebutolol, metoprolol, pindolol
leki wzmagające krzepliwość i antykoagulanty
o trombolityki: urokinaza
leki krążeniowe
. acebutolol, pindolol
leki działające na ośrodkowy układ nerwowy
. acetaminofen, butorfanol (B/D), fentanyl (B/D), hydromorfon (B/D),
ibuprofen,
indometacyna (B/D), siarczan magnezu, maprotylina, meperydyna (B/D),
metadon (B/D), morfina (B/D), nalbufina (B/D), nalokson, naproksen,
oksykodon (B/D), oksymorfon (B/D), pentazocyna (B/D), sulindak (B/D)
środki stosowane w diagnostyce
o indygokarmin
leki moczopędne
o amilorid
leki przeciwbiegunkowe
o loperamid, nalewka makowcowo-piołunowa
leki działajcie na przewód pokarmowy
o dimenhydrynian, meklizyna
preparaty hormonalne
o nadnerczowe: prednizolon, prednizon
o środki przeciwcukrzycowe: insulina
o przysadkowe: desmopresyna, wazopresyna
o tarczycowe: kalcytonina
inne leki' fenazopirydyna, probenecyd
Leki należące do kategorii C.
aminofilina
aspiryna
betametazon
chloramtenikol
chlorpromazyna
deksametazon
dekstroamfetamina
difenhydramina
disulfiram
dokusan wapnia, potasu lub sodu
efedryna
guafenezyna
heparyna
izoniazyd
kodeina (D, jeśli stosowana długotrwal lub w ciąży donoszonej)
metylodopa
prochlorperazyna
propoksyfen (D, jeśli stosowany długotrwale)
pseudoefedryna
ryfampicyna
teofilina
fenylefryna trimetoprim
furosemid wocizian chloralu
Leki należące do kategorii D.
azatiopryna kumaryna (pochodne)
chinina kortyzon
chlorambucii lit
chlordiazepoksyd medroksyprogesteron
chlorpropamid meprobamat
cyklofosfamid metotreksat
etanol (X, jeśli w dużych ilościach pentobarbital
lub w sposób ciągły) rezerpina
tenobarbital streptomycyna
fenytoina tetracyklina
kanamycyna tolbutamid
